ئەو بابەتەم بە پاڵپشتی نووسینەکانی مێژووناسی بەناوبانگی ڕووسی ئیگۆر میخائیلۆویچ دیاکۆنۆف نووسیوە کە وەک ڕۆژهەڵات-ناسێک کتێبی زۆر لە سەر مێژوو نووسیوە.
ماد ناوی بەشێک لە ئاریایێکانە کە لە زنجیرە کێوەکانی زاگرۆس و ئارارات نیشتەجێ بوون و لە ١٠٠٠ ساڵ پێش لە زائین کۆچیان بۆ ئەو ناوچەیە کردۆ. مادەکان بناغەی یێکەمین سیستەمی پاشایەتیان لە ناو ئاریایێکان دا دامەزراند و دەسەڵاتی پاشایەتی خۆیان لە ٧٢٨-٥٥٠ پێش زائین بەڕێوە برد. ئەوە مادەکان بوون کە لە سەرەتای سەدەی ٦ پێش زائین توانیان بە تێکقرمانی ئیمپراتۆری ئاشووری و دەست-بەسەرکردنی ڕۆژهەڵاتی لیدیە ببن بە زلهێزی ئاسیا.
نەتەوەی ماد، هەر هەمان یێکەم مرۆڤەکانن کە لە تەورات(کتێبی یەهوودێکان) ئاماژەی پی کراوە
هۆکاری ئەوە کە تەورات، مادەکانی وەک یێکەم مرۆڤەکانی جیهان ناو بردۆ ئەوەیە کە یەهوودیکان لە سەر ئەو بڕوایەن کە مادەکان یێکەم نەتەوەی جیهان بوون کە یاسایان داڕشتۆ. دیارە لە ئەڤێستاش دا وەک کتیبی یەهوودیکان بە شیوەیێکی هەندێک بەرابەر و یەکسان ئاماژە بە مادەکان وەکی یێکەم مرۆڤەکانی جیهان کراوە.
هێرۆدۆت دەڵێ: دیوک هەر هەمان دیاکۆیە کە بە واتەی دادوەرە. دیاکۆ هەمان کەسە کە لە کەتیبەی سارگۆن پاشای ئاشوورێکان باسی لی کراوە کە بۆ سزا دان ناردوویانە هاماتی سوریە. فرائۆت هەر هەمان فەروەرتیشە کە بە واتەی ئیماندار و ئایینیە. کەیئاخسارۆ هەر هەمان هۆوەخشتەرە کە بە واتەی پاشای بەهێز و پاشای دڵفرەوانە و ئاستیاگ هەر هەمان ئیشتی ویگۆیە کە بە واتەی سەرمایەدار و نەیزە-هاوێرە.
ئەو بابەتەم بە پاڵپشتی ڵێکۆڵینەوەکان و نووسینەکانی هێرۆدۆت مێژووناسی یۆنانی نووسیوە
کاتێک گرینگی مادەکان زۆر بەرز دەبێتەوە کە دەبینین مادەکان یێکەم دەوڵەتی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست بوون کە توانین ناوی خۆیان لە هێماکانی وڵاتانی جیران بەجێ بهێڵن. لەو کاتەدا ئیمپراتوری ئاشوور گەلێک بەهێز بوو و بە هۆی ئەوە کە حەزی لە بەربڵاو کردنی دەسەڵاتی خۆی بوو، هێرشی زۆر دەکردە سەر ناوچەکانی ڕۆژئاوای ڕۆژهەڵاتی ناوەراست کە لەو هێرشانە دا جاروبار دەسەڵاتە ناوچەیێکان بەرگریان لە ئیمپراتوری ئاشووری دەکرد بەڵام لەو کاتەدا پێویستی گرینگ بە هێزێکی گەورە هەبوو کە بتوانێ بەرگری لە سنوورەکانی ناوچە بکا و دەستی نەیاران لە سەر وڵاتی ئیمپراتوری ماد کەم بکاتەوە.
بوروکراسی له دهستهواژه دا به واتهی دهستگای ئیدارهیه که له سهر بنهمای یاسای ڕاشکاو و ڕێک کار و باری ئیدارهکان وهک وهزارهتخانهکان و کۆمپانێکان و دهسهڵات و زانکۆ و … بهڕێوه دهبات و بهرهو ئامانج دهیباته پێش. بناغهداڕێژی بیرۆکهی نوێی بوروکراسی، ماکس وێبێر کۆمهڵناسی ئاڵمانیه که بوونی بوروکراسی به بنهمای بیرۆکهی ڕێکخستنی ناوچهیی دهزانێت
له سهدهکانی وۆستا( نێوان ساڵهکانی 500 تا 1500 زائینی )کهسێک که خهڵکی شاری ئازاد یان بۆرگ بوو نێوی بۆرژوا بوو. بۆرژوا نه ئاغا بوو نه کرێکار. له سهدهکانی 17 و 18 زائینی ئاغایان له بهرامبهر نۆکهر بهو وشهیه پێناسه دهکرد. کهوابوو بۆرژوا واته تاکێک که له چینی ناوهندی کۆمهڵگا بێت. بۆرژوازیش دهستهواژهیێک بوو که له فهرانسه بۆ پێناسهکردنی چینی ناوهندی کۆمهڵگا له بواری ئابووری بهکار دهبردرا و یان بۆ ئهو دانیشتوویانهی شار که مافی یاسایی و رامیاریان ههبوو و له ههمان کاتدا له چینی ناوهندی کۆمهڵگا بوون و سهرمایێکی زۆریان نهبوو، بهڵام ورده ورده له بواری رامیارێوه واتهیێکی تایبهت و بهربڵاوتری بهخۆی گرت
بنلوکس ناوی یێکگرتووی گومرگی نێوان سی وڵاتی بێلگیوم و لۆکزامبۆرگ و هۆڵهندایه که دهسهڵاتی رامیاری ئهوان له نامۆیی دا له شاری لهندهن لهساڵی 1944 دا ئهو گرێبهستهیان بهست. ههر بۆیه به گشتی ئهو سێ وڵاته ههر بهو نێوه نێوبانگیان دهرکرد. له گهڵاڵهی لاهه دا که له ساڵی 1947 دا هاته ئاراوه، گرێبهستی بنلوکس چاوی به سهر دا خشاندراوه و له سهرهتای ساڵی 1948 را کهوته کار
بلۆکی ڕۆژئاوا. کۆی وڵاتانی ڕۆژئاوای ئهوروپا و باکووری ئهمهریکا ئهو بلۆکهیان پێک هێنا که پێشکهوتووترین وڵاتانی سهرمایهداری جیهان بوون. ئهو نێوهیان له بهرامبهر به نێوی وڵاتانی کۆمۆنیستی وهک بلۆکی ڕۆژههڵات ههڵبژارد. بلۆکی ڕۆژئاوا بریتی بوو له ئهو وڵاتانهی ڕۆژئاوای ئهورووپا و باکووری ئهمهریکا که له گرێبهستی ئاتلانتیکی باکوور دا یێکگرتوو بوون و بهرهیێکی یێکگرتووی رامیاری و چهکداریان پێک هێنا بهڵام وڵاتانی بێ لایهن وهک سوید و نهمسا له ناو خۆی دا ناگرێ
بلۆکی ڕۆژههڵات. کۆی وڵاتهکانی کۆمۆنیستی ڕۆژههڵاتی ئهوروپا و ڕۆژههڵاتی ئاسیا به بلۆکی ڕۆژههڵات ناسراوه. ئهو وڵاتانه له بواری ئایدۆلۆژێوه کۆمۆنیستن و له بهرامبهری وان دا بلۆکی ڕۆژئاوا ههبوو. تا شهڕی دووههمی جیهانی تهنیا دوو وڵاتی کۆمۆنیستی له جیهان دا ههبوو که بریتی بوون له یێکێتی سۆڤیهت و مۆغۆلێستان، بهڵام به دوای دهست به سهر گرتنی ڕۆژههڵاتی ئهوروپا له لایان سوپای سوورهوه، ڕۆمانی و لههێستان و بۆلغارستان و ئالمانی ڕۆژههلات و چێکۆسلواکی بوون به کۆمۆنیست و له دوایی دا چین و کۆرهی باکوور و ویهتنام و کامبۆج و لائۆس له ئاسیا دا و کووبا له ئهمهریکا دا بوون بهکۆمۆنیست و دهگهڵ بلۆکی ڕۆژههڵات یێکیان گرت
بلانکیسم ناوێکه که له سهر بیڕۆکه و شێوهی رامیاری لۆئی ئێگۆست بلانکی، ڕووناکبیر و نووسهری گهورهی فهرانسیله نێوان ساڵهکانی 1805 و 1881 داندرا. بلانکی له شۆڕشهکانی 1830 و 1848 و ههروهها له پێکهاتنی کۆمۆنی پاریس بهشداری کرد و نیوهی تهمهن و ژیانی خۆی له زیندان دا به سهر برد. ڕوانگهکانی شۆڕشی بلانکی له ژێر ناوی بابۆفیسم هاته گۆڕهپانی خهبات و توانی کاریگهری له سهر مارکس دابنێت
بهعس. له وشه دا به واتهی ڕابوون و ڕاپهڕینی گشتیه. نێوی بزووتنهوهیێکی عهرهبیه و ههر وهها نێوی حیزبێکه که ههوڵ دهدات لێکدانهوهیێکی کۆمهڵایهتی مارکسیستی دهگهڵ ناسیۆنالیزمی عهرهب گرێ بدات. ئهو بزووتنهوهیه له ساڵی 1944 دا له دهمێشق پێتهختی سوریه به شێوهی یێکگرتوویی نهێنی له لایان خوێندهکاران و رووناکبیرانی گهنج به سهرکردایهتی میشل افلق و صلاح بیطار پێک هات و ئامانجیان لابردنی دهسهڵاتی فهرانسه به سهر سوریه دابوو